Κυριακή, 17 Ιανουαρίου 2016

ΦΑΝΑΤΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΑΝΕΞΙΘΡΗΣΚΙΑ

" Η βία εν ονόματι της θρησκείας βιάζει την ουσία της θρησκείας. Και κάθε έγκλημα στο όνομα της θρησκείας είναι έγκλημα κατά της ίδιας της θρησκείας. Κανείς δεν έχει το δικαίωμα να χρησιμοποιεί το λάδι της θρησκείας, για να δυναμώνει τη φωτιά των συγκρούσεων. Η θρησκεία είναι θείο δώρο, που γαληνεύει τις καρδιές, θεραπεύει τις πληγές και φέρνει πλησιέστερα άτομα και λαούς." Αρχιεπισκόπου Αλβανίας Αναστασίου

Το φαινόμενο του θρησκευτικού φανατισμού
(αποσπάσματα κειμένων από τη δ.ε. 21 του Μαθήματος των Θρησκευτικών της Β΄ Λυκείου και κείμενα του Νικολάου Γ. Τσιρέβελου, Δρ. Θεολογίας ΑΠΘ)


α) Το φαινόμενο του φανατισμού (μορφές, προϋποθέσεις, αίτια)

Τι είναι ο φανατισμός; 



Φανατισμός (fanum=ιερό) ονομάζεται η αποκλειστική και με πάθος προσπάθεια επιβολής των ιδεών ενός ατόμου ή μιας ιδεολογίας. Ο φανατικός δεν ανέχεται τις αντίθετες απόψεις και είναι πρόθυμος να χρησιμοποιήσει βία για να αντιμετωπίσει τους αντιπάλους του.

Που συναντά κανείς τον φανατισμό;

Σε ιδεολογίες πολιτικές
                       εθνικιστικές
                       θρησκευτικές
                       αθλητικές (χουλιγκανισμός)





Ιδιαίτερα στο θρησκευτικό χώρο, ο φανατισμός βρίσκει πρόσφορο έδαφος να αναπτυχθεί, όπως συμβαίνει σε πολλές χώρες της Μέσης Ανατολής, της Ινδίας, της Βόρειας Ιρλανδίας.
Βέβαια, ο θρησκευτικός φανατισμός διακρίνεται από την αγωνιστικότητα για τη μετάδοση μιας πίστης.

Ωστόσο, οφείλει κανείς να αναγνωρίσει ότι τις περισσότερες φορές ο θρησκευτικός φανατισμός αποτελεί το ένδυμα για την εξυπηρέτηση πολιτικών σκοπιμοτήτων και εξουσιαστικών επιτεύξεων.


Ποιές μπορεί να είναι οι μορφές θρησκευτικού φανατισμού;

α) θρησκολοψία (σχολαστική τήρηση θρησκευτικών εντολών με δεισιδαιμονικά και ψυχοπαθολογικά-ψυχονευρωτικά χαρακτηριστικά)
β) πουριτανισμός (υπερβολικά αυστηρή προσκόλληση στην ηθική καθαρότητα)
γ) θεμελιοκρατία ή φονταμενταλισμός ή συντηρητισμός (άκριτη εμμονή στο παρελθόν)
δ) προσηλυτισμός (στρατολόγηση οπαδών με δόλια μέσα)
ε) θεοκρατία (διοίκηση του κράτους με θρησκευτικούς νόμους) 
                                                                     στ) θρησκευτικός επεκτατισμός (επιβολή μιας θρησκείας με βίαια ή πολεμικά μέσα)

Ποιές είναι οι προϋποθέσεις για να αναπτυχθεί ο φανατισμός στον θρησκευτικό χώρο;

Σε γενικές γραμμές θα σημειώναμε ότι είναι το χαμηλό μορφωτικό επίπεδο των ανθρώπων, η ημιμάθεια ή και η άγνοια, η έλλειψη δημοκρατικών διαδικασιών σε ένα μεγάλο κοινωνικό σύνολο και η μη καλλιέργεια της δημοκρατικής συνείδησης, καθώς και η απουσία κριτικής σκέψης.


Ποια είναι τα αίτια του θρησκευτικού φανατισμού;

Η πολύπλευρη επιστημονική έρευνα εντοπίζει τα αίτια:

1. σε ψυχολογικό επίπεδο, ατομικό ή συλλογικό
->το άτομο αναζητά φανταστικούς εχθρούς για να μεταθέσει τα προσωπικά προβλήματα
-> μια ομάδα, που χαρακτηρίζεται από ψυχονευρωτική νοοτροπία, αισθανόμενη δυνατή λόγω των πολλών ανθρώπων (ψυχολογία της μάζας) εξωτερικεύει τα συναισθήματά της προς το διαφορετικό και εκρήγνεται.

2. σε πολιτικά και κοινωνικά αίτια
Τα τελευταία σχετίζονται με προβλήματα οικονομικής κρίσης και κοινωνικής σταθερότητας. Πολλές φορές οι πολιτικές ηγεσίες τροφοδοτούν το μίσος προς μια έθνική -φυλετική, κοινωνική, θρησκευτική, ταξική ομάδα για τη διατήρηση της εξουσίας τους. Επομένως, δημιουργούν ένα πλαστό (ψεύτικο) πρόβλημα ως αντιπερισπασμό απέναντι στα πραγματικά προβλήματα (π.χ. ο αντισημιτισμός επί της ναζιστικής Γερμανίας)

 3. σε θρησκευτικά αίτια
Αυτά παράγονται από μια συγκεκριμένη ερμηνευτική προσέγγιση στη διδασκαλία της θρησκείας. Συνεπώς, η φανατισμένη νοοτροπία και συμπεριφορά ανάγονται σε αρετή και η βία είναι το μέσο εξάπλωσης των θρησκευτικών ιδεών.


β) Θρησκευτικός φανατισμός και ανεξιθρησκία στην ιστορία (ενδεικτικά παραδείγματα)

1ος-4ος αι μ.Χ. στη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία: Διωγμοί των χριστιανών

4ος-8ος αι. μ.Χ. στη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία: βίαιες συγκρούσεις στο εσωτερικό του Χριστιανισμού λόγω των αιρέσεων και διωγμός των αιρετικών από τους (βυζαντινούς) αυτοκράτορες.

11ος-15ος αι μ.Χ.: Οι Σταυροφορίες κατά τις οποίες η Ρωμαιοκαθολική Εκκλησίας διώκε τους Ορθόδοξους χριστιανούς, τους Ιουδαίους και τους Μουσουλμάνους. 


Την ίδια περίοδο κυριάρχησε η Ιερά Εξέταση με το "κυνήγι των μαγισσών στη Δυτική Ευρώπη και αργότερα στην Αμερική.



16ος-19ος αι μ.Χ.; Οι θρησκευτικοί πόλεμοι μεταξύ Προτεσταντών και Ρωμαιοκαθολικών στην Ευρώπη.

8ος-21ος αι: Διάφοροι διωγμοί των χριστιανών και των Ιουδαίων από το Ισλάμ.


Το αίτημα της ανεξιθρησκίας

Ανεξιθρησκία είναι ο σεβασμός των διαφορετικών θρησκευτικών πεποιθήσεων από το κράτος και κάθε πολίτη.
Ενδεικτικό ήταν το Διάταγμα του Μεγάλου Κωνσταντίνου, γνωστό ως Διάταγμα των Μεδιολάνων, το 313μ.Χ.


Ουσιαστικά όμως, η ανεξιθρησκία αναπτύχθηκε στην Ευρώπη και τον δυτικό κόσμο χάρη στο Διαφωτισμό και τη "διακήρυξη των Δικαιωμάτων του ανθρώπου της Γαλλικής Επανάστασης (1789).


Η παγκόσμια προσπάθεια καθιέρωσης της ανεξιθρησκίας καθιερώθηκε στην "Οικουμενική Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου" από τον Ο.Η.Ε., το 1948 (άρθ. 18).
Βέβαια, πάντοτε μένει ζητούμενο, αν έχει καθιερωθεί έμπρακτα ή αν αποτελεί απλώς ανεφάρμοστο νόμο.

γ) Ο Χριστιανισμός απέναντι στο φανατισμό και τους αλλόδοξους

Ο Χριστιανισμός αρνείται τον φανατισμό. Ο Χριστός δίδαξε έμπρακτα την αγάπη, τονίζοντας ότι κάθε άνθρωπος όσο διαφορετικός κι αν είναι, αποτελεί τον πλησίον. Ενδεικτική είναι η παραβολή του Σπλαχνικού Σαμαρείτη (Λκ. 10, 25-37)
Το παράδειγμα του Κυρίου ακολουθούν οι μαθητές Του, αλλά και οι ανά τους αιώνες μαθητές Του μέχρι σήμερα. Στην Καινή Διαθήκη, αλλά και στα κείμενα των Πατέρων της Εκκλησίας πουθενά δεν αναφέρεται η χρήση βίας για τη διάδοση του Χριστιανισμού.

Βέβαια, όπως προαναφέρθηκε, η ιστορία του Χριστιανισμού έχει πολλά παραδείγματα βίαιης επιβολής της εν Χριστώ διδασκαλίας. Αυτά οφείλονται σε παρερμηνεία της χριστιανικής διδασκαλίας, σε ζηλωτική και θεμελιοκρατική κατονόηση των ευαγγελικών επιταγών και οπωσδήποτε σε εξυπηρέτηση αλλότριων συμφερόντων (πολιτικών, εξουσιαστικών κλπ).

Η Ορθόδοξη Εκκλησία και τα κριτήρια ενάντια στον φανατισμό 

1. Η Εκκλησία καταδίκασε το "εισπηδητικό μαρτύριο", δηλαδή τη ζηλωτική επιθυμία των χριστιανών να μαρτυρήσουν μόνοι τους, χωρίς να εξαναγκασθούν.

2. Η Ορθόδοξη Εκκλησία αρνήθηκε τον "ιερό πόλεμο".

3. Η ιεραποστολή της Εκκλησίας σημαίνει μαρτυρία της εν Χριστώ ζωής και σε κάθε περίπτωση σεβασμό προς τη θρησκεία, την κοινωνική και εθνική ιδιοσυγκρασία κάθε ανθρώπου.


Η θέση των χριστιανών απέναντι στους ετερόδοξους και τους ετερόθρησκους


Η αποδοχή της ιδιαιτερότητας και η κατάφαση της προσωπικής ελευθερίας κάθε ανθρώπου (και επομένως και κάθε λαού) επιβεβαιώνει την αγάπη προς τον Σταυρωθέντα και Αναστάντα Κύριο. Η ενέργεια αυτή ουσιαστικά ασπάζεται την «κατ᾿ εἰκόνα Θεοῦ» δημιουργία και ωθεί την ανθρώπινη υπόσταση προς το «καθ᾿ ὁμοίωσιν» του Θεού. Κριτήριο της στάσης τούτης παραμένει ο Ενσαρκωμένος Λόγος του Θεού[1]. Σύμφωνα με τον Αρχιεπίσκοπο Αλβανίας Αναστάσιο, όπως Εκείνος κατακτούσε τις καρδιές των ανθρώπων με την ειρήνη, τη χαρά και την αγάπη κατά τον ίδιο τρόπο οφείλουν τα μέλη της Εκκλησίας να λειτουργούν· «χωρίς πολεμικήν, χωρίς κριτικήν των άλλων ομολογιών, χωρίς επιθέσεις», ούτε ακόμη εναντίον των άλλων θρησκειών[2].
«Για την Ορθόδοξη Εκκλησία, ο Χριστός είναι ο απόλυτος Ένας και το μεγαλείο Του είναι μοναδικό και ασύγκριτο. Επομένως, δεν υπάρχει ανάγκη να μειώσουμε τους άλλους, για να εξυψώσουμε τη μεγαλοπρέπειά Του. Το μεγαλείο Του, αποκαλυπτόμενο πάντα στο μυστήριο της ταπεινώσεως και της αγάπης, δεν περιφρονεί τον οποιονδήποτε ή το οτιδήποτε, αλλά φανερώνει την αλήθεια που υπάρχει ακόμη και στην πιο απλή έμπνευση μέσα στην ιστορία του κόσμου»[3]. Στη θέση αυτή περιέχεται η πεμπτουσία του ιεραποστολικού έργου· επιβεβαιώνεται ότι η αλήθεια του Κυρίου αποκαλύπτεται με μαρτυρία ζωής και χωρίς απολογητικό ή επιθετικό τρόπο απέναντι σε όποιο πρόσωπο ο Θεός φέρνει στο δρόμο των χριστιανών[4].
            Εξάλλου, η χριστιανική στάση απέναντι στους εκπροσώπους ή στα μέλη των άλλων θρησκευμάτων χρειάζεται να είναι εποικοδομητικά κριτική. Η συμπεριφορά των χριστιανών έναντι των ανθρώπων οι οποίοι ζουν σε ένα διαφορετικό κοινωνικά και πολιτιστικά περιβάλλον είναι ανάγκη να διαχέεται από αποδοχή και κατανόηση. Η αποδοχή και η κατανόηση του άλλου είναι ενέργειες της φλόγας της αγάπης του Χριστού. «Το ανθρώπινο πρόσωπο, ακόμη και αν οι θρησκευτικές αντιλήψεις και πεποιθήσεις του είναι εσφαλμένες, δεν έχει χάσει τη θεία προέλευσή του· έχοντας δημιουργηθεί ‘κατ’  εικόνα Θεού’, κάθε άνθρωπος είναι αδελφός μας»[5].
Με λίγα λόγια, οι ενέργειες του Αγίου Πνεύματος γίνονται αποδεκτές από όλους τους ανθρώπους και αγκαλιάζουν το σύμπαν. Ως εκ τούτου, και «η Εκκλησία ως μυστήριο της Βασιλείας ενεργεί εκ μέρους και υπέρ της ανθρωπότητας ολοκλήρου»[6]. Η προσφορά της αγάπης στον πλησίον, δηλαδή στον συνάνθρωπο-αδελφό, αποτελεί «ορθόδοξο θεολογική συνέπεια» και με διαυγή τρόπο αποκαλύπτει την ορθοδοξία ως ορθοπραξία, θέτοντας τις ορθές βάσεις για τη δημιουργία στέρεων νέων χριστιανικών εκκλησιών στα πέρατα της γης.



δ) Η ανεξιθρησκία στην Ελλάδα

Σύνταγμα της Τροιζήνας (1827) και σημερινό Σύνταγμα (άρ. 13): Κατοχυρώνεται η ελευθερία της θρησκευτικής συνείδησης. Επίσης, διακηρύσσεται η προστασία της θρησκευτικής συνείδης και της θρησκευτικής λατρείας, με τον όρο να μην προσβάλλει τα χρηστά ήθη και να μην ασκεί προσηλυτισμό, διότι η Ορθόδοξη Εκκλησία θεωρείται "επικρατούσα θρησκεία"

ε) Η τέχνη απέναντι στο φανατισμό. Το παράδειγμα εναντίωσης στο φασισμό

Το τραγούδι των Manic Street Preachers "If you tolerate this then your children will be next" μεταφέρει με άμεσο και μεστό τρόπο το μήνυμα ενάντια στο φασισμό και τηρουμένων των όποιων αναλογιών σε κάθε είδους φανατισμό. 




[1] Αναστασίου, Παγκοσμιότητα και Ορθοδοξία, εκδ. Ακρίτας, Αθήνα 2000, σελ. 205.
[2] Αρχιμ. Αναστασίου Γιαννουλάτου (νυν Αρχιεπισκόπου Τιράνων), «Αφετηριακαί σκέψεις  δια την Εξωτερικήν Ιεραποστολήν», τεύχ. 38-39 (1968), σελ. 19-23.
[3]  Αναστασίου Γιαννουλάτου Αρχιεπισκόπου Τιράνων, Η λησμονημένη εντολή “Πορευθέντες...”.  Από το λήθαργο στην αφύπνιση, εκδ. Αποστολικής Διακονίας της Εκκλησίας της Ελλάδος, Αθήνα 2014, σελ. 324.
[4] Ενδεικτικά βλ. τα παραδείγματα διαλόγου του αγίου Κυρίλλου με τους Σαρακηνούς και τους Χαζάρους (βλ. Ταχιάου Αιμιλιανού-Αντώνιου, Κύριλλος και Μεθόδιος, εκδ. Αδελφών Κυριακίδη 1997, σελ. 63-86), αλλά και του αγίου Γρηγορίου Παλαμά με μία  ισλαμική φυλή (Γρηγορίου Παλαμά, Προς τους αθέους Χιόνας, Διάλεξις συγγραφείσα παρά ιατρού του Ταρωνίτου παρόντος και αυτηκόου γεγονότος, Σωτήρ 15, σελ. 240-246).
[5] Αναστασίου, Παγκοσμιότητα και Ορθοδοξία, εκδ. Ακρίτας, Αθήνα 2000, σελ. 205. Πρβλ. σχετικές απόψεις στο Παπαθανασίου Θανάση, Ο Θεός μου ο αλλοδαπός, εκδ. Ακρίτας, Αθήνα 2002, σσ. 68.
[6] Αναστασίου, Παγκοσμιότητα και Ορθοδοξία, εκδ. Ακρίτας, Αθήνα 2000, σελ. 205.