Κυριακή, 8 Ιανουαρίου 2017

2.3 Παράδοση - Β΄ Λυκείου



"Επόμενοι τοις αγίοις πατράσιν" 
(Ζ΄ Οικουμενική Σύνοδος)

Εισαγωγή
Η αναζήτηση του Θεού και η προσπάθεια σύναψη σχέσης μαζί Του αποτελεί οπωσδήποτε μια προσωπική υπόθεση, η οποία εξαρτάται πολλές φορές από τα κίνητρα του κάθε ανθρώπου. Ωστόσο τα κίνητρα του καθενός αποτελούν προέκταση των προσωπικών του βιωμάτων. Τα βιώματα και οι εμπειρίες είναι η πεμπτουσία των σχέσεων με τους συνανθρώπους μας στο οικογενειακό, φιλικό, σχολικό, εργασιακό και ευρύτερα κοινωνικό περιβάλλον.

Κατά αντίστοιχο τρόπο και το θρησκευτικό βίωμα δεν είναι ανεξάρτητο και αμέτοχο της κοινωνικής περιρρέουσας ατμόσφαιρας στην οποία ζει και ενεργεί ο καθένας μας. Ο τρόπος ζωής σε κάθε τόπο είναι ένα πολυσύνθετο φαινόμενο άμεσα συνδεδεμένο με το παρελθόν αλλά και πολλές φορές προσανατολισμένο στις επιθυμίες και τις προσδοκίες του μέλλοντος. Τελικά αυτό που πολλές φορές ερμηνεύει το παρελθόν, ορίζει το παρόν και προσανατολίζει το μέλλον νομίζω ότι μπορεί να ονομασθεί "παράδοση". Μια λέξη που όλοι γνωρίζουμε και πολλές φορές την έχουμε παρερμηνεύσει. 

Ας ξεκινήσουμε το ταξίδι μας στο χώρο της θρησκευτικής και όχι μόνο παράδοσης!


1. Η έννοια της παράδοσης

Η λέξη "παράδοση" μας είναι γνωστή και τι χρησιμοποιούμε στην καθημερινότητά μας. 

Μπορείτε να αναφέρετε από ένα παράδειγμα κατά το οποίο φαίνεται α) η εθνική, β) η οικογενειακή και γ) η τοπική παράδοση μιας περιοχής;

Ποια είναι η γενική σημασία της παράδοσης;

Αναφέρεται στο παρελθόν, το παρόν ή το μέλλον; Έχει κάποια σημασία η "παράδοση" στη σύγχρονη εποχή ή αποτελεί κάτι το νεκρό;

Ας μεταβούμε στο διαδικτυακό "Λεξικό της Κοινής Νεοελληνικής για να δούμε τη σημασία της λέξης "παράδοση".

2. Η παράδοση στον θρησκευτικό κόσμο (ορισμένεςπαραδόσεις στις μεγάλες και ζωντανές θρησκείες)

Τι είναι "παράδοση" στον θρησκευτικό κόσμο;

Στον θρησκευτικό κόσμο πολλά και διαφορετικά στοιχεία υφαίνουν την παράδοση μιας θρησκείας. Οι ηθικοί κανόνες, τα ήθη και τα έθιμα του παρελθόντος, οι αντιλήψεις, ο τρόπος κατανόησης των θρησκευτικών αληθειών και των δογμάτων, η πίστη, η λατρεία, οι εορτές, η ιστορία, οι κοινωνικές αντιλήψεις και εκδηλώσεις, οι αντιλήψεις και οι ηθικές αρχές των προηγούμενων γενεών, το παράδειγμα και η αυθεντία των μεγαλυτέρων και γενικά ο τρόπος σκέψης του παρελθόντος που προσπαθεί να νοηματοδοτήσει στον σύγχρονο βίο. Έτσι η πείρα του παρελθόντος μεταβάλλεται σε αυθεντία, εισέρχεται στο παρόν, παραδίδει αυθεντικά στηρίγματα και διευθετεί τη ζωή. Επομένως η παράδοση εξυπηρετεί την ενότητα των γενεών στο πέρασμα των αιώνων.


Για παράδειγμα στον Ιουδαϊσμό κατά την εορτή του Πάσχα (που σημαίνει το πέρασμα από τη γη της δουλείας στη γη της ελευθερίας) η παράδοση ορίζει τα φαγητά (βλ. διπλανή εικόνα) που έχουν άμεση σχέση με το βίωμα της κοινότητας, όταν πορευόνταν στην έρημο σύμφωνα με  την Εβραϊκή Βίβλο (Εξ. 12-13).


Στο Ισλάμ κατά την περίοδο του Ραμαζανιού, που διαρκεί περίπου ένα μήνα και δεν έχει σταθερή ημερομηνία, οι πιστοί από την ανατολή μέχρι τη δύση του ήλιου απέχουν από κάθε είδους τροφή και ποτό. Στη συνέχεια λαμβάνουν χώρα κοινοτικά δείπνα.

Στον Ινδουισμό υπάρχει η παράδοση της απόδοσης τιμής στη θεότητα. Ειδικότερα οι πιστοί αποδίδουν τιμές στα είδωλα των θεοήτων όμοιες με εκείνες που θα παρείχαν σε έναν φιλοξενούμενο. Ειδικότερα του προσφέρουν κάθισμα, φαγητό, ποτό, ενδυμασία, τον στολίζουν κ.α..


Στο Βουδισμό απαντά η παράδοση της καθημερινής επαιτείας της τροφής των μοναχών.

Ενώ στην κινεζική και την ιαπωνική θρησκευτικότητα υπάρχουν πολλές παραδόσεις που συνδέονται με τους κανόνες ευπρέπειας του Κομφουκιανισμού.









3. Εθνικά και λαϊκά έθιμα (παραδόσεις) και εκκλησιαστική παράδοση. 
I. Η ιστορική συνέχεια


Κάθε τόπος έχει τις δικές τους παραδόσεις. Έτσι υπάρχουν οι εθνικές παραδόσεις που είναι κοινές σε μια χώρα, π.χ. στο πανελλήνιο, αλλά και τοπικές που απαντούν μόνο σε συγκεκριμένα μέρη μιας χώρας. Αυτές οι παραδόσεις συνδέονται με τον τρόπο ζωής και τις ανάγκες-συνθήκες που τις γέννησαν στο πέρασμα των αιώνων.

Συγχρόνως υπάρχουν και τα λαϊκά έθιμα, τα οποία μπορούν να ποικίλλουν από τόπο σε τόπο. Ονομάζονται έτσι διότι προέρχονται από τον λαό και έχουν γίνει αποδεκτά από τον λαό. 

Πολλά τέτοια έθιμα υπάρχουν και στην Ελλάδα.

Μπορούμε να βρούμε μερικά κοινά στο πανελλήνιο έθιμα (εθνικά) και ορισμένα που υπάρχουν στον τόπο μας τα Δωδεκάνησα (ή στον τόπο καταγωγής του καθενός μας);

Ποια από αυτά που αναφέρατε έχουν σχέση με τη Χριστιανική Εκκλησία; 

Το μόνο σίγουρο είναι ότι στον τόπο μας υπάρχουν ήθη και έθιμα που έχουν τις καταβολές τους στην αρχαία Ελλάδα. Πολλά από αυτά διατηρήθηκαν και συνεχίστηκαν και μετά τον ασπασμό του Χριστιανισμού από τους Έλληνες. Ωστόσο, έλαβαν ένα νέο νόημα καθώς μπολιάστηκαν στην εν Χριστώ ζωή, π.χ. ο γάμος. 

Όλα αυτά τα έθιμα πηγάζουν αλλά και νοηματοδοτούν τον ελληνικό τρόπο ζωής. Το παρακάτω τραγούδι του Διονύση Σαββόπουλου περιγράφει αυτή τη συνέχεια των παραδόσεων στον ελληνικό τόπο και τρόπο ζωής μέσα στο πέρασμα των αιώνων, από την αρχαιότητα μέχρι και τη σημερινή Ορθοδοξία" (για να παραφράσω τον ποιητή). Ας το ακούσουμε κι ας συζητήσουμε για τους στίχους.


II. Εκκλησία και λαϊκά έθιμα - Από το εν Χριστώ βίωμα στη δεισιδαιμονία

«Υπάρχει, ωστόσο, και μια άλλη κατηγορία λαϊκών λατρευτικών εθίμων, τα οποία σχετίζονται μεν κατά κάποιο εξωτερικό τρόπο με την λειτουργική ζωή της Εκκλησίας, πρόκειται όμως ουσιαστικά για μαγικού τύπου τελετές και αντιλήψεις, ή δεισιδαίμονες συμπεριφορές και προλήψεις, πού πόρρω απέχουν από την αληθινή πίστη και το αυθεντικό λειτουργικό ήθος της Εκκλησίας. Εκτός των ανωτέρω, κατά το παρελθόν παρατηρήθηκαν και πολλές άλλες περιπτώσεις αναμείξεως χριστιανικών και ειδωλολατρικών λατρευτικών στοιχείων, οι οποίες, δυστυχώς, παρά την άνοδο του μορφωτικού επιπέδου του λαού και την υπό της Εκκλησίας καταβληθείσα κατηχητική προσπάθεια, παραμένουν ως σήμερα ανεξάλειπτες.
Ανακεφαλαιώνοντας θα μπορούσαμε να συνοψίσομε τη στάση της Ορθοδόξου Εκκλησίας έναντι των λαϊκών εθίμων στις εξής τρεις βασικές αρχές: Α) Απόλυτος σεβασμός και φροντίδα συντήρησης και καλλιέργειας για τα έθιμα εκείνα, που συνηχούν προς το ορθόδοξο δόγμα και το ορθόδοξο λειτουργικό ήθος. Β) Ποιμαντική ανοχή και πνεύμα παιδαγωγικής αξιοποίησης προς εκείνα που δεν δημιουργούν ιδιαίτερα πνευματικά προβλήματα, όπως π.χ. αυτά που αναφέρονται στην αγάπη προς τη φύση, την προστασία του περιβάλλοντος και την καλώς νοούμενη ψυχαγωγία των ανθρώπων. Γ) Απερίφραστη καταδίκη και συστηματική ποιμαντική προσπάθεια εξάλειψης των εθίμων εκείνων, τόσο των παλαιών, όσο και των νεωτέρων, που έφερε η εκκοσμίκευση της λατρείας, και τα οποία δεν εναρμονίζονται με το πνεύμα της αγίας Γραφής και των ιερών κανόνων». (Τζέρπος, Δ., πρωτοπρ., Η Ορθόδοξη λατρεία στα ήθη και έθιμα του Ελληνικού λαού, Εισήγηση στο ΣΤ΄ Πανελλήνιο Λειτουργικό Συμπόσιο Στελεχών Ιερών Μητροπόλεων, Σύρος: 20-23 Σεπτεμβρίου 2004)


-Μπορείτε να βρείτε κάποια λαϊκά έθιμα που διασώζουν ποικίλα δεισιδαιμονικά στοιχεία;

-Ποια είναι η θέση της Εκκλησίας απέναντι σε αυτά;

4. Η εκκλησιαστική παράδοση. Έννοια και σημασία
Στον Χριστιανισμό υπάρχει η θεολογική και εκκλησιαστική παράδοση των Ορθοδόξων, των Ραμαιοκαθολικών και οι πολλές παρόμοιες μεταξύ τους αλλά και διαφορετικές παραδόσεις των Προτεσταντικών Εκκλησιών.

Η δική μας έρευνα θα εστιάσει στη θεολογική και εκκλησιαστική παράδοση της Ορθοδοξίας. Προσπάθειά μας είναι να απαντήσουμε στα ακόλουθα ερωτήματα.

Ποια είναι τα στοιχεία της χριστιανικής παράδοσης;

Ποια είναι τα μνημεία της πορείας της Εκκλησίας στο πέρασμα των αιώνων;

Πριν ξεκινήσουμε, μπορείτε να αναφέρετε μερικά στοιχεία της σύγχρονης εκκλησιαστικής παράδοσης;

"Με τον όρο Παράδοση της Εκκλησίας εννοούμε την αδιάσπαστη συνέχεια της πίστης της Εκκλησίας από την εποχή της επί γης παρουσίας του Χριστού, όπως παραδόθηκε στους πρώτους μαθητές του και τους διαδόχους τους. Η πίστη αυτή έχει ως αντικείμενο τον ίδιο το Χριστό και την εμπειρία της ζωής και του κοσμοσωτήριου έργου Του. Αυτό είναι που οι μαθητές “άκουσαν και είδαν με τα ίδια τους τα μάτια και τα χέρια τους ψηλάφησαν” (Α΄ Ιωάν. 1,1) και που αποτελεί το χαρμόσυνο μήνυμα της σωτηρίας (Ευαγγέλιο). Καθώς στο βασικό της μέρος η εμπειρία αυτή καταγράφηκε στην Καινή Διαθήκη, ονομάζουμε σήμερα Παράδοση ειδικά: α) τη διδασκαλία του Χριστού και των Αποστόλων που δεν έχει καταγραφεί στην Αγία Γραφή, αλλά παραδόθηκε στην Εκκλησία στην αρχή προφορικά και στη συνέχεια καταγράφηκε στα έργα των Αποστολικών Πατέρων ή των διαδόχων τους, καθώς και στις αποφάσεις των Συνόδων της Εκκλησίας, επομένως σήμερα η Παράδοση είναι γραπτή, και β) θέματα που σχετίζονται με τη λατρεία, τη διοίκηση και τη ζωή της Εκκλησίας, και η συνείδηση του σώματος της Εκκλησίας έχει αποδεχθεί ότι εκφράζουν την πίστη και το μήνυμα του Ευαγγελίου. Την πίστη αυτήν την έζησαν και τη ζουν οι χριστιανοί μέσα στη ζωή της Εκκλησίας, δηλαδή στα μυστήρια της και την ευρύτερη εκκλησιαστική ζωή, κάτω από την καθοδήγηση του Αγίου Πνεύματος. Κλήρος και λαός που ζουν αυτήν την εκκλησιαστική ζωή την αναπτύσσουν και τη διατυπώνουν ως διδασκαλία σε κάθε ευκαιρία και την κάνουν πράξη στη λατρευτική ζωή". (Δρίτσας, Δ., Μόσχος, Δ., Παπαλεξανδρόπουλος, Στ., Χριστιανισμός και Θρησκεύματα Β΄ Γενικού Λυκείου, Ινστιτούτο Τεχνολογίας Υπολογιστών και Εκδόσεων «Διόφαντος», 2011, σελ. 117-120).

-Ποια στοιχεία χαρακτηρίζουν την ορθόδοξη παράδοση;

Τα μνημεία της ιστορικής πορείας της Εκκλησίας

"Η Αγία Γραφή και η Παράδοση, λοιπόν, είναι Υπομνήματα ή μνημεία μιας συνεχιζόμενης δυναμικά και εσχατολογικά ιστορικής πορείας, στην οποία εκφαίνονται οι φάσεις της Εκκλησίας. Γι' αυτό τούτα τα μνημεία, που καταγράφουν γεγονότα της φανέρωσης του Θεού και πράγματα της εκκλησιαστικής ζωής, έχουν άκρως δεσπόζουσα και κυρίαρχη θέση στο σώμα της Εκκλησίας. Επομένως, η Εκκλησία, ως κοινότητα ενός σώματος, παράγει αυτά τα μνημεία, τα καθορίζει και τα ερμηνεύει, και φυσικά, δεν είναι αυτά τα ίδια που καθορίζουν την Εκκλησία. Άλλωστε ιστορικά είναι αυτόδηλο ότι η Εκκλησία, ως ιστορική κοινότητα με πολλές φάσεις, πρώτα συγκροτήθηκε χωρίς αγιογραφικά βιβλία και Κανόνα βιβλίων, και έπειτα καθόρισε τα γνήσια βιβλία του Κανόνα της Αγίας Γραφής.
Με τον ίδιο τρόπο παράγει και όλα τα υπόλοιπα μνημεία, που έχουν θησαυρισμένη την πείρα της εκκλησιαστικής ζωής, με διδαχές, άθλους, γεγονότα, πράγματα, ακόμη και με τη μνεία όλης της ιστορικής κακοήθειας. Κι αυτή η ζωή, τούτη η πείρα, συνεχίζεται να πορεύεται δυναμικά και εσχατολογικά. Αλλιώτικα τα μνημεία, η Αγία  Γραφή και η Παράδοση θα ήταν απλώς κάποια βιβλία, ενδεχομένως ακόμη και μουσειακά". (Νίκου Ματσούκα, Δογματική και συμβολική θεολογία Γ΄. Ανακεφαλαίωση και Αγαθοτοπία. Έκθεση του οικουμενικού χαρακτήρα της χριστιανικής διδασκαλίας, εκδ. Π. Πουρναράς, Θεσσαλονίκη 1997, σελ. 148-9).

-Όταν ξεκίνησε να υπάρχει η Εκκλησία του Χριστού, υπήρχαν συγκεκριμένα βιβλία και συγκεκριμένη παράδοση; Με ποια κριτήρια οι χριστιανοί λάμβαναν τις αποφάσεις τους;
- Τι εννοεί με τον όρο "μνημεία" ο καθηγητής Νίκος Ματσούκας;
-Ποιος παράγει αυτά τα μνημεία;
-Ποια είναι η σχέση των μνημείων και της παράδοσης;
-Τι διατηρεί τη ζωντάνια των μνημείων της Εκκλησίας και τα προφυλάσσει από τη μουσειοποίησή τους (για να ανακαλύψουμε κι αυτόν τον όρο);


5. Παράδοση και ανανέωση

Στη Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία συνήλθε κατά τα έτη 1962-65 η Β΄ Βατικάνειος Σύνοδος (ή 21η Οικουμενική). Στη Σύνοδο αυτή οι Ρωμαιοκαθολικοί Επίσκοποι έλαβαν σημαντικές αποφάσεις και ανανέωσαν την παράδοση της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας. Μεταξύ των αποφάσεων πήταν το άνοιγμα της Εκκλησίας στο διαχριστιανικό και διαθρησκειακό διάλογο και η αναβάθμιση της θέσης τω λαϊκών. Για περισσότερες πληροφορίες επισκεφτείτε τη Wikipedia

Η ανανέωση στον Ορθόδοξο χώρο είναι αίτημα πολλών κληρικών και λαϊκών θεολόγων και μη κατά τις τελευταίες δεκαετίες. Ενδεικτικές είναι οι προτάσεις του Ομότιμου καθηγητή Πέτρου Βασιλειάδη για λειτουργική αναγέννηση (πατήστε εδώ για να δείτε σχετικό του κείμενο) καθώς και της καθηγήτριας Δήμητρας Κούκουρα για τη μετάφραση των βιβλικών και λειτουργικών κειμένων στη δημοτική γλώσσα (για να δείτε ένα σχετικό άρθρο πατήστε εδώ).

Στο παρακάτω κείμενο ο θεολόγος Θανάσης Παπαθανασίου με μεστό και περιεκτικό τρόπο θέτει το ζήτημα της ανανέωσης και της παράδοσης στο παρακάτω απόσπασμα από κείμενό του:

Παράδοση και ελευθερία από το παρελθόν

«…η Παράδοση σημαίνει όχι απλώς ομοψυχία με το παρελθόν, αλλά και ελευθερία από το παρελθόν: Δεν είναι μόνο μια προστατευτική, συντηρητική αρχή, αλλά πρωτίστως είναι η αρχή της αύξησης και της αναγέννησης. Η κατανόηση της Παράδοσης ως αρχής που αγωνίζεται να αναστηλώσει το παρελθόν, χρησιμοποιώντας το παρελθόν ως κριτήριο για το παρόν, απορρίπτεται από την ίδια την ιστορία και τη συνείδηση της Εκκλησίας. Η μαρτυρία της Εκκλησίας δεν είναι ζήτημα μνήμης, αλλά αδιαλείπτως παρουσίας ζωής. Η Ορθοδοξία δεν είναι μόνο μια παράδοση· είναι επίσης κι ένα χρέος… Η αληθινή ιστορική σύνθεση συνίσταται όχι απλώς στο να ερμηνεύσουμε το παρελθόν, αλλ’ επίσης στο να διαμορφώνουμε το μέλλον με μια δημιουργική δράση. Η “συμφωνία με το παρελθόν”, παρ’ όλο που είναι αναγκαία, είναι κάτι δευτερογενές. Πραγματική αποδοχή της Παράδοσης σημαίνει ψηλάφηση της παρουσίας του Χριστού στο εκάστοτε παρόν της Εκκλησίας». (Παπαθανασίου, Ν. Θ., Η Εκκλησία γίνεται όταν ανοίγεται. Η ιεραποστολή ως ελπίδα και ως εφιάλτης, εκδ. Εν πλω, Αθήνα 2008, σελ. 121-123)

-Πως κατανοείτε τη σημασία της παράδοσης στο παραπάνω κείμενο;
-Μπορείτε να δώσετε κάποιο παράδειγμα που να φανερώνει τη σχέση παράδοσης και ανανέωσής της;

Το ευχάριστο στον Ορθόδοξο κόσμο είναι ότι μέτα από 12 αιώνες συνήλθε για πρώτη φορά η Αγία και Μεγάλη Σύνοδος των Ορθοδόξων στην Κρήτη (Ιούνιος 2016). Η Σύνοδος μπορεί να μην έλαβε ρηξικέλευθες αποφάσεις, ωστόσο ανέδειξε το αίτημα της ενότητας και έθεσε τα θεμέλια για την επαναφορά του θεσμού της Συνόδου από το σύνολο των επισκόπων της Ορθόδοξης Εκκλησίας.


6. Παράδοση και ανανέωση - Θέματα προβληματισμού

Δύο ομάδες να ασχοληθούν με το ακόλουθο υποθετικό θέμα:

Ξεκίνησαν οι προετοιμασίεςγια την επόμενη Αγία και Μεγάλη Σύνοδο των Ορθοδόξων και σας καλούν ως έφηβους και νέους να αναφέρετε ποια στοιχεία από την Ορθόδοξη παράδοση θα θέλατε να ανανεωθούν. Τι θα προτείνατε;


                       


Οι άλλες δύο ομάδες να ασχοληθούν με το ακόλουθο θέμα:
Έλληνες ιεραπόστολοι κηρύττουν και κατηχούν νέους χριστιανούς στην Αφρική και την Ασία. Οι νέες εκκλησίες που δημιουργούνται στην Αφρική και την Ασία θεωρείτε ότι απαιτείται να απαρνηθούν τον τοπικό πολιτισμό και να ασπαστούν τον ελληνικό, αφού Έλληνες ιεραπόστολοι τους οδήγησαν στον Χριστιανισμό;


Βίντεο: 
Εορτασμός του Πάσχα με βάση την τοπική πολιτιστική παράδοση 
στην Ορθόδοξη Εκκλησία της Γκάνα

Επίλογος
Η Εκκλησία είναι ένας ζωντανό σώμα που πορεύεται στο πέρασμα των αιώνων. Με τη χάρη του Αγίου Πνεύματος, την εμπειρία των αγίων και τις αναζητήσεις και ανάγκες κάθε εποχής παράγει τα μνημεία της ιστορικής της πορείας. Τα μνημεία αυτά (κείμενα, ήθη και έθιμα, κανόνες και τρόπος ζωής) περιέχουν όλη την πείρα της εκκλησιαστικής πορείας και σε καμία περίπτωση δεν είναι μουσειακά στοιχεία. Διεδραμάτισαν σημαντικό ρόλο σε κάποια ή κάποιες εποχές (ακόμη και σήμερα), ενώ πολλές φορές απαιτείται να επανανοηματοδοθούν ανάλογα με τις σύγχρονες ανάγκες  ή ακόμη να παραχθούν και καινούρια. Ένας ζωντανός οργανισμός παράγει έργο και πολιτισμό αλλιώς αγκαλιάζει τη λήθη.

Η ορθόδοξη ανά τους αιώνες εμπειρία αποτελεί το βασκό παράγοντα για να γνωρίσει κάποιος την αλήθεια του Χριστού.  Η αλήθεια αυτή ελκύει τους ανθρώπους στη μύηση και τη ψηλάφηση του εκκλησιαστικού γεγονότος που ίδρυσε ο Χριστός. Έτσι μέσα από αυτή τη μύηση ο άνθρωπος γίνεται "υιός του Θεού". Όμως αυτό θα αποτελέσει το θέμα της επόμενης εβδομάδας.


Σχετικά με το θέμα της εκκλησιαστικής παράδοσης και των σύγχρονων αιτημάτων δείτε μια παλαιότερη ανάρτησή μου:
Ο Αρχιεπίσκοπος Αλβανίας Αναστάσιος για τη σημασία της Αγίας και Μεγάλης Συνόδου και μια σχετική αναφορά από το έργο του Νίκου Ματσούκα