Πέμπτη, 9 Φεβρουαρίου 2017

3.1 Πολίτης - Β΄ Λυκείου - Θ.Ε. 3. Κοινωνία


"ὁ δὲ μείζων ὑμῶν ἔσται ὑμῶν διάκονος
(Μτθ. 23, 11)
Εισαγωγή
Στις τελευταίες μας συναντήσεις εξετάσαμε τη σημασία που έχει στον θρησκευτικό κόσμο και ειδικά στον ορθόδοξο χώρο η ιερότητα, η ανταμοιβή και η τιμωρία, η παράδοση, η μύηση και η ιεροσύνη.
Ειδικά στην προηγούμενη συνάντησή μας πολλοί από εσάς (μαθήτριες και μαθητές) αναφερθήκατε σθεναρά στην εξουσία του ιερατείου. Μάλιστα, ο λόγος σας είχε τη μορφή της διαμαρτυρίας.

Καιρός να μελετήσουμε αυτό το θέμα, όπως σας το είχα υποσχεθεί. Καταλαβαίνετε πλέον ότι στη νέα μας θεματική ενότητα θα ασχοληθούμε με κοινωνικά ζητήματα τα οποία συνδέονται με τη Χριστιανική Εκκλησία και τις θρησκείες.
Τα θέματα που θα εξετάσουμε αποτυπώνονται συνοπτικά στα επόμενα ερωτήματα:
Ποια είναι η θέση των θρησκειών απέναντι στα κοινωνικά στερεότυπα; Τα καλλιεργεί η τα θεραπεύει;
Τι συμβαίνει όταν μια κοινωνία, όπως η ελλαδική, από μονοπολιτιστική μεταβάλλεται σε πολυπολιτισμική; Ο διάλογος και η συνεργασία των Εκκλησιών και των θρησκειών μπορούν να βοηθήσουν και να μεταμορφώσουν τη νοσηρή κοινωνική πραγματικότητα;
Μήπως όμως η εκκλησιαστική συνείδηση έχει εκκοσμικευθεί (τι είναι πάλι αυτό;;;;);


Αρχικά θα ασχοληθούμε με τη σημασία της πόλης και το ρόλο του θρησκευομένου ανθρώπου και ειδικά του χριστιανού ως πολίτη.

Οι χριστιανοί τονίζουν ότι ήδη από αυτή τη ζωή είναι πολίτες της Βασιλείας του Θεού. 
Μπορεί να είναι ταυτόχρονα και πολίτες του κόσμου; Ή μήπως αρκεί να ζούν στην ατομική αυτάρκεία τους; 
Αν όμως ναι, τι σημαίνει αυτό; Ποια είναι τα όρια και οι δυναμικές αυτές του διπλού ρόλου;

1. Πόλις-Πολίτης (για έναν πρώτο προβληματισμό)

Ι. Τι σημαίνει για σας η λέξη "πολίτης".
Ας μεταβούμε στο ηλεκτρονικό μας λεξικό για να δούμε τη σύγχρονη σημασία των λέξεων  "πόλη" και "πολίτης" .

ΙΙ. Για να δούμε τι γράφει για τη καταγωγή των λέξων "πόλις" - "πολίτης" ένας σύγχρονος φιλόσοφος, ο Χρήστος Γιανναράς:

"Οι έλληνες ονόμασαν πόλιν όχι έναν πληθυσμικά μεγεθυμένο οικισμό, αλλά έναν τρόπο συνύπαρξης: τη συλλογική κατά προτεραιότητα επιδίωξη μετάβασης από την κοινωνία της χρείας (σ.δ.μ= της ανάγκης) στην κοινωνία του αληθούς (σ.δ.μ=α-λήθη=> πέρα από τη λησμονιά). Πόλις είναι ένας τρόπος συμβίωσης με στόχο να πραγματώσει η ανθρώπινη συλλογικότητα (τις κατά λόγον σχέσεις των υπαρκτών όπως τις πιστοποιεί στη συμπαντική αρμονία και τάξη -να μιμηθεί τον λόγο-τρόπο κοσμιότητας του κόσμο, λογικό τρόπο της αθανασίας) [...] Η πόλις συγκροτείται ως κοινόν άθλημα: όλα τα μέλη της συλλογικής συμβίωσης μετέχουν στην επιδίωξη. δσ Δεν μπορεί να συσταθεί πόλις μόνο από μια ομάδα, μια μερίδα των όσων συμβιώνουν, και οι υπόλοιποι να μένουν αμέτοχοι στο εγχείρημα. [...] Μέγιστος ο στόχος, μέγιστη και η τιμή, προνόμιο ευθύνης η ιδιότητα του πολίτη. Γι'  αυτό και όλοι ανεξαιρέτως οι πολίτες μετέχουν με ίσους όρους στην εξουσία (κράτος) διαχείρισης της ευθύνης για τα κοινά. Πόλις σημαίνει κράτος-του-δήμου διαχείριση της εξουσίας από όλον τον δήμο, το σύνολο των πολιτών. Για τους Έλληνες που τη γέννησαν, η πόλις δεν νοείται χωρίς δημοκρατία. [...] Οι πολίτες κληρώνονται (επιλέγονται με κλήρο), δεν εκλέγονται (με ψήφο προτίμησης) στα αξιώματα διαχείρισης κάθε συγκεκριμένης ευθύνης αναγκών του δήμου. Από τη στιγμή που κάποιος είναι πολίτης, είναι αυτονόητα και άξιος για οποιοδήποτε αξίωμα. [...] Για τον ίδιο λόγο, είναι και αδιανόητη στις ελληνίδες πόλεις κάθε σωματική τιμωρία, κύρωση, ποινή, κολασμός, βάσανος του πολίτη". (Έξι φιλοσοφικές ζωγραφιές, εκδ. Ίκαρος, Αθήνα 2011, σελ. 37-39)

Με αφορμή το παραπάνω κείμενο μπορείτε να αναφέρετε τιςς διαφορές ανάμεσα στον πολίτη της Αρχαίας Αθήνας και εκείνον του σύγχρονου δυτικού πολιτισμού;


2. Η συμμετοχή των πιστών στον πολιτικό βιο

Πως όμως συμμετέχουν οι πιστοί μιας θρησκειάς στον πολιτικό βίο;
Τι συμβαίνει στη χώρα μας; Πως επιδρούν οι θρησκευτικές πεποιθήσεις και ειδικά η διοίκηση της Εκκλησία στην πολιτεία;

Τα ερωτήματα αυτά δεν είναι εύκολο να απαντηθούν. Η μετοχή των θρησκευομένων στον πολιτικό βίο ποικίλει από τόπο σε τόπο, από εποχή σε εποχή και από θρησκευτική πίστη σε θρησκευτική πίστη.

Θα προσπαθήσουμε να ψηλαφήσουμε αυτές τι απαντήσεις μέσα από αποσπάσματα της εκπομπής "Κουτί της Πανδώρας" του δημοσιογράφου Κώστα Μπαξεβάνη με θέμα: "Εκκλησία-Κράτος-Πολιτική".

Αρχικά ας δούμε τι συμβαίνει σε άλλες χώρες (47:21-48:20).
Στη συνέχεια ας εξετάσουμε τις περιπτώσεις που μπορεί η θρησκευτική πίστη να καταλήξει σε ιδεολόγημα (5:00-6:47). Μπορεί η Εκκλησία να ταυτίζεται με κάποια ιδεολογία και να συμπορεύεται με κάποιο πολιτικό κόμμα;
Τι πιστεύετε; Η Εκκλησία παρεμβαίνει στο κράτος; Ποια είναι τα ιστορικά αίτια; (15:37-20:20) Η συζήτηση αυτή θα μας απασχολήσει και στις επόμενες συναντήσεις μας, όπου θα ασχοληθούμε με την εκκοσμίκευση.
Μήπως όμως υπάρχει και η αντίθετη άποψη; (21:15-21:44);

3. Ο χριστιανός ως πολίτης και η θέση του απέναντι στην εξουσία

Ποια είναι όμως η θεολογική θέση της Εκκλησίας απέναντι στην εξουσία;
Καλλιεργεί και υποθάλπει την εξουσιαστική συμπεριφορα των μελών της στην κοινωνία ή μήπως καλλιεργεί τη διακονική τους προσφορά στην πόλη και την κοινωνία;
Μπορεί να εμπνεύσει η Εκκλησία την άσκηση εξουσίας;

Ας αναλύσουμε στις ομάδες μας μερικά κείμενα από την Αγία Γραφή.

Ι. "Τους κάλεσε τότε ο Ιησούς και τους λέει: «Ξέρετε ότι αυτοί που θεωρούνται ηγέτες των εθνών ασκούν απόλυτη εξουσία πάνω τους, και οι άρχοντές τους τα καταδυναστεύουν. Σ’ εσάς όμως δεν πρέπει να συμβαίνει αυτό, αλλά όποιος θέλει να γίνει μεγάλος ανάμεσά σας πρέπει να γίνει υπηρέτης σας· και όποιος από σας θέλει να είναι πρώτος πρέπει να γίνει δούλος όλων. Γιατί και ο Υιός του Ανθρώπου δεν ήρθε για να τον υπηρετήσουν, αλλά για να υπηρετήσει και να προσφέρει τη ζωή του λύτρο για όλους". (Μκ 10, 42-45).

Τα υπόλοιπα κείμενα μπορείτε να τα δείτε στα Φύλλα Εργασίας, πατώντας ΕΔΩ

IΙ. "Όλους να τους τιμάτε· να αγαπάτε τους αδερφούς σας χριστιανούς· να σέβεστε το Θεό· να τιμάτε τον αυτοκράτορα". (Α’ Πετρ 2, 17)

ΙΙΙ. "Σας παρακαλώ πρώτα απ’ όλα να κάνετε δεήσεις, προσευχές, παρακλήσεις, ευχαριστίες για όλους τους ανθρώπους, για τους κυβερνήτες και για όλους εκείνους που ασκούν την εξουσία, ώστε να ζούμε ήρεμα και ειρηνικά με ευσέβεια κι ευπρέπεια από κάθε άποψη". (Α’ Τιμοθ 2, 1-2)


4. Η ευθύνη των χριστιανών 
Ποια είναι η ευθύνη των χριστιανών ως πολιτών;
Μήπως η χριστιανική τους ιδιότητα τους παρακωλύει από τη μετοχή στα κοινά;
Μπορούν οι χριστιανοί να μεταμορφώσουν τον κόσμο;
Ας δούμε τι γράφει ένας σύγχρονος θεολόγος, ο Ανδρέας Αργυρόπουλος.


«Σκοπός του πιστού είναι η μεταμόρφωση και ο καθαγιασμός του κόσμου, ως εκ τούτου σε καμμιά περίπτωση δεν αδιαφορεί για την πορεία της ανθρωπότητας. Ο χριστιανός δεν δικαιούται να βρίσκεται εκτός ιστορίας. «Ο Χριστός παγκόσμια συμπόνια δρασκελίζει τη γη». Η Καινή Διαθήκη ακολουθώντας την «γραμμή» της Παλαιάς αναγνωρίζει την ύπαρξη πολιτικής εξουσίας στην οποία ο χριστιανός οφείλει να υπακούσει μόνο όμως, όταν η εξουσία υπηρετεί το θέλημα του Θεού, διαφορετικά έρχεται σε ρήξη μαζί της. 
Οι Πατέρες της Εκκλησίας ακολουθώντας το δρόμο των προφητών της Παλαιάς Διαθήκης, συγκρούστηκαν κατ’ επανάληψη με το πολιτικό κατεστημένο της εποχής τους, κατήγγειλαν τους πλουτοκράτες, την εκμετάλλευση των συνανθρώπων τους, την μεροληπτική νομοθεσία, την ανηθικότητα των δικαστών. Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι «ο Ιωάννης ο Χρυσόστομος βάδισε καρτερικά το δρόμο της εξορίας και πέθανε πολιτικός εξόριστος, γιατί αρνήθηκε να μεταβάλει το νέο ήθος σε στείρα θρησκευτικότητα που θα αδιαφορούσε για τη δικαιοσύνη και την αρετή… Οι Τρεις Ιεράρχες έκλεισαν τα αυτιά στις σειρήνες του συμβιβασμού και της υποτέλειας». (Ανδρέα Αργυρόπουλου, Χριστιανική πολιτική παρέμβαση).

5. Πολίτες της Βασιλείας των Ουρανών ή πολίτες του κόσμου;

Με αφορμή τα όσα έχουμε ερευνήσει αυτές τις δύο ώρες, θα ήθελα να συζητήσουμε το παραπάνω θέμα.
Οι χριστιανοί οφείλουν να είναι μόνο πολίτες πολίτες της Βασιλείας του Θεού ή πολίτες του κόσμου αυτού;
Με άλλα λόγια, θεωρείτε ότι πρέπει ο χριστιανός να είναι ενεργός πολίτης και να συμμετέχει στα κοινά;

Στον προβληματισμό μας μπορούν να μας βοηθήσουν τα παρακάτω δύο τραγούδια και τα παρακάτω ερωτήματα που προκύπτουν σχετικά με το θέμα μας.

Ι. "Σιγά μην κλάψω", του Γιάννη Αγγελάκα:

Θεωρείτε ότι οι πολίτες μιας χώρας και ειδικά οι χριστιανοί "είναι πολύ μικροί για να αλλάξουν τον κόσμο";
https://www.youtube.com/watch?v=bS-l3DTIGAI

ΙΙ. "Πατρίδα" του Αλκίνοοου Ιωαννίδη:

Κι όταν "αγριεύει ο κόσμος και βράζει σαν καζάνι" στο κοινωνικό γίγνεσθαι, μπορεί ο χριστιανός να είναι "τουρίστας με φωτογραφική μηχανή και βίντεο"; Έχει ευθύνη ή όχι; Μήπως πρέπει να μένει αμέτοχος;


Επίλογος
Κλείνοντας αυτή την ανάρτηση-πορεία μαθήματος σκέφτομαι διαρκώς τα λόγια από την "Προς Διόγνητον" επιστολή: "Οι χριστιανοί ζούνε στη γη αλλά στον ουρανό πολιτεύονται". Τελικά μήπως η πορεία προς τον ουρανό σχετίζεται με τη μαρτυρία του Χριστού και τον αγώνα στη γη;

Κι ίσως σε μερικές περιπτώσεις απαιτείται οι χριστιανοί να μη εξυπηρετούν κομματικές ή ιδεολογικές ιδιοτέλειες και συμφέροντα. Ωστόσο σε πολλές περιπτώσεις αποτελεί εκ των ουκ άνευ η φανέρωση της αλήθειας ότι "είναι το χαρισματικό αλάτι" που δημιουργεί πολιτισμό και αγωνίζεται για την κοινωνική και εγκόσμια ειρήνη.

Απέναντι στα διάφορα στερεότυπα που κυριαρχούν στην κοινωνία λόγω της εν φθορά ανθρώπινης φύσης, ποια είναι η θέση των μελών των θρησκειών και ειδικά των χριστιανών;

Αυτό όμως είναι ένα θέμα που θα μας απασχολήσει στην επόμενη ανάρτησή μας.


Επιπρόσθετες σκέψεις και υλικό.
Αναζητώντας το υλικό για την πορεία μάθησης αυτής της υποενότητας ανακάλυψα ορισμένα ενδιαφέροντα κείμενα και βίντεο, τα οποία σας τα παρουσιάζω.

α) Στο παρακάτω κείμενο παρουσιάζονται οι σχέσεις θρησκείας και κράτους σε διάφορες χώρες του κόσμου και γίνονται αναφορές στα κοσμικά και θεοκρατικά κράτη.
Εκκλησία και κράτος


β) "Κράτος και Εκκλησία" από την εκπομπή της ΕΤ3 με τίτλο "Δημόσια Σφαίρα" που επιμελούνται και παρουσιάζουν οι δημοσιογράφοι Θεοδώρα Αυγέρη και Χρήστος Γιαννούλης.